ΑΚΡΙΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ
(ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ)
Ακριτικά τραγούδια ονομάζονται τα δημοτικά τραγούδια που αναφέρονται στα κατορθώματα των Ακριτών, των φρουρών των ανατολικών συνόρων της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Τα ακριτικά τραγούδια είναι τα παλαιότερα ελληνικά δημοτικά τραγούδια που σώζονται και συγγενεύουν με το έμμετρο αφήγημα του 12ου αι., το γνωστό ως «Έπος του Διγενή Ακρίτα».

Ιστορία


Η αναφορά των ακριτικών δημοτικών τραγουδιών ανάγεται στα βυζαντινά χρόνια, την εποχή που δημιουργήθηκαν τα θέματα ειδικότερα στη περιοχή του Ευφράτη, του Ταύρου και του Αντίταυρου (8ο - 9ο αιώνα), για την ασφάλεια των οποίων άκμαζε ο θεσμός των Ακριτών, εξ ου και η ονομασία τους. Η σύνθεση αυτών ανάγεται μεταγενέστερα (11ο - 12ο αιώνα), στον Πόντο, την Καππαδοκία και γενικότερα στη Μικρά Ασία. Μαρτυρία για την ύπαρξη ηρωικής ποίησης στο Βυζάντιο θεωρείται η αναφορά του Αρέθα, αρχιεπισκόπου Καισαρείας (9ος-10ος αι.) στους Παφλαγόνες ραψωδούς που τραγουδούσαν από σπίτι σε σπίτι «δάς τινας πάθη περιεχούσας νδόξων νδρν».

Το παλαιότερο σωζόμενο ακριτικό τραγούδι είναι το «Άσμα του Αρμούρη» που παραδίδεται σε χειρόγραφο του 15ου αι. Τα περισσότερα όμως ακριτικά που είναι γνωστά σήμερα είναι όψιμες καταγραφές, του 19ου ή και των αρχών του 20ου αι., και προέρχονται από τον Πόντο, την Κύπρο και την Κρήτη. Η παλαιότητα του υλικού των τραγουδιών γίνεται αντιληπτή από την μνεία των Σαρακηνών, της Συρίας και της Αραβίας και τα βυζαντινά ονόματα των ηρώων: Αλέξιος, Κωνσταντίνος, Θεοφύλακτος. Σε κάποιες από τις παραλλαγές όμως με την πάροδο του χρόνου προστέθηκαν και νεότερα ιστορικά στοιχεία, όπως η αναφορά στους Τούρκους και την άλωση της Κωνσταντινούπολης (παράδειγμα οι ποντιακές παραλλαγές Του υιού του Ανδρόνικου, όπου στους πρώτους στίχους, αντί για «Κουρσεύουν οι Σαρακηνοί, κουρσεύουν οι Αραβίδες», που υπάρχει στις άλλες παραλλαγές, λέγεται «Οι Τούρκ' όνταν εκούρσευαν την Πόλ', την Ρωμανίαν»).

ΔΙΓΕΝΗΣ ΑΚΡΙΤΑΣ

"Σπίτι δεν τονε σκέπαζε, σπήλιο δεν τονε χώρει,
τα όρη διασκέλιζε, βουνού κορφές επήδα,
χαράκι’ αμαδολόγαγε και ριζιμιά ξεκούνειε.
Στο βίτσιμά ’πιανε πουλιά, στο πέταμα γεράκια,
στο γλάκιο και στο πήδημα τα λάφια και τ’ αγρίμια."
Έτσι έγραψε ο λαός τον Ακρίτα τον Διγενή, που ήταν από δύο γένη, ελληνικό της μάνας του, Ευδοκία τ’ όνομά της και Άραβα πατέρα. Ο εθνικός ήρωας τής αυτοκρατορίας ολάκερης. Σαν να λέμε, η μορφή του σούπερμαν που όμως δεν ήταν καρτούν αλλά αλήθεια. Τι να είναι αλήθεια άραγε και τι ψέμα, σε τούτη την άμοιρη ιστορία της Ελλάδας. Οι ακρίτες είναι θεσμός που ο Διοκλητιανός επισημοποίησε κατά το τέλος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (285-305) και διατηρήθηκε από τον Ηράκλειο (610-641), ενώ διατηρείται και εκφυλίζεται έως τα χρόνια του Μιχαήλ Η΄ του Παλαιολόγου (1252-1282). Γνωστή η ιστορία τους και τα κατορθώματά τους.
Οι ακρίτες και κυρίως ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας, έσωζαν την κατάσταση, με την ρωμαλεότητά τους, την αντρειοσύνη τους, αλλά το κυριότερο, με την συμβολή του μύθου, που μέσα από το έπος εξαπλωνόταν στα πέρατα της οικουμένης, με το τραγούδι και τους τρομαχτικούς, για κάθε εχθρό και κάθε επιβουλευόμενο την επικράτεια. Για τον ακρίτα τον γιο τ’ Ανδρόνικου λέει ο στίχος
"Εγώ είμαι ο ανδρειωμένος τ’ Ανδρόνικου ο γιος,
που τρέμει ο κόσμος όλος και όλα τα χωριά,
και τρέμουν τρεις πασάδες που πολέμαγα.
Δεν ήσαν μήτε πέντε, μήτε δεκαοχτώ,
εφτά χιλιάδες ήσανε κι εγώ αμοναχός,
κι απ’ τις εφτά χιλιάδες ένας γλίτωσε."
Ο Όμηρος και ο Ησίοδος υπήρξαν οι πρώτοι της εποποιίας. Εθνικοί παιδαγωγοί του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Το ελληνικό θαύμα αποκτά πατρότητα. Ίδιον των Ελλήνων η επιστέγαση των εποχών. Με τον ίδιο αυτό απαράλλαχτο τρόπο κατά το μέσον της ιστορίας τους, ανακτούν την ανάγκη την κάνουν πραγματικότητα, και ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας, στέκει μπροστά μας περήφανος περίτρανος περιλάλητος. Όπως ο Αχιλλέας ή ο Ηρακλής, σαν τον Μεγάλο Αλέξανδρο, κάνει την εμφάνισή του για να συνεπάρει τις σκέψεις την αδράνεια την ομορφιά του Γένους. Η θέληση της νίκης; Η ελληνική ζωή που κάπως μετά τον Αλέξανδρο δεν είναι ιδιαιτέρως εμφανής; Ο Χριστιανισμός που με την φιλοσοφία του στρέφει τον κόσμο να κοιτάζει τον ουρανό, την αύριο ζωή; Ό,τι κι αν ήταν, ο γήινος ανθρώπινος νους του Έλληνα, δημιουργεί ένα έπος. Δημιουργεί έναν ήρωα. Τον ήρωα των μεγάλων ιστορικών αναγκών, και των ειδικών στιγμών του πεπρωμένου του Ελληνισμού των Βυζαντινών χρόνων.
Ο Ν. Πολίτης γράφει: "Από των εσχατιών της Καππαδοκίας μέχρι των Ιωνίων νήσων, και από της Μακεδονίας και των χωρών των δυτικών ακτών Ευξείνου και Κρήτης και της Κύπρου, άδονται μέχρι του νυν άσματα αφηγούμενα τους άθλους και τας περιπετείας του Διγενή και τους αγώνας αυτού προς τους Απελάτας και τους Σαρακηνούς, και φέρονται δια στόματος παραδόσεις αναφερόμεναι εις τόπους και αντικείμενα, μεθ’ ων συνδέεται το όνομα αυτού. Εις ταύτα η φαντασία του λαού εγκατέπλεξε μύθους, ων τους πλείστους παρέλαβεν ανακαινίσασα εκ της πλουσίας μυθικής κληρονομίας της αρχαιότητος, και απήρτισε τον ιδεώδη τύπον ήρωος νεαρού ως ο Αχιλλεύς, κραταιού ως ο Ηρακλής και ενδόξου ως ο Αλέξανδρος. Εν κεφαλαίω δ’ ειπείν· εις τον Διγενή Ακρίταν αποκορυφούνται οι πόθοι και τα ιδεώδη του ελληνικού έθνους, διότι εν αυτώ συμβολίζεται η μακραίων και άληκτος πάλη του ελληνικού προς τον μουσουλμανικόν κόσμον."
Πρώτος λοιπόν ο Πολίτης φέρνει στο φως τα Ακριτικά Τραγούδια. Ίσως τα ομορφότερα δημιουργήματα Δημοτικής Ποίησης σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Σάθας λίγο νωρίτερα, το 1875 φέρνει με την συνεργασία του Γάλλου ελληνιστή Legrand το μεσαιωνικό έπος του Διγενή Ακρίτα κατά το πρωτότυπο της Τραπεζούντας και αποτελούμενο από 3181 στίχους. Το γεγονός προκαλεί ζωηρό επιστημονικό ενδιαφέρον. Και ακολουθούν η παραλλαγή της Οξφόρδης (Πετρίτζη) και οι άλλες εκδοχές όπως αυτές αναφέρονται στην αρχή του κειμένου αυτού.
Η ιστορία, μέσω των κειμένων που βρέθηκαν, αφηγείται, την ζωή, τα κατορθώματα, τους έρωτες τον γάμο, την ευγένεια, την ανδρεία, την γέννηση και τον θάνατο του Βασιλείου Διγενή Ακρίτα. Μέσα όμως από αυτή την εξιστόρηση και η ζωή των άλλων ακριτών είναι παρόμοια και παρεμφερής.
"Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γη τονε τρομάσσει.
Βροντά κι αστράφτει ο ουρανός και σειέτ’ ο απάνω κόσμος
κι ο κάτω κόσμος άνοιξε και τρίζουν τα θεμέλια,
κι η πλάκα τον ανατριχιά, πως θα τονε σκεπάση
πως θα σκεπάση τον αητό, τση γης τον αντρειωμένο.
Βογγάει, τρέμουν τα βουνά βογγάει τρέμουν οι κάμποι"
Κλείνοντας αναφέρω ορισμένους ακόμα ακρίτες:
Αρμούρης, Ανδρόνικος, Αλέξανδρος ο βασιλιάς, Γαβράς Κωνσταντίνος, Γιάννης ή Γιαννάκης, Γιάννης Καλογιάννης, Γιάννες, Αριστάκης, Αλέξης, Αλεξινός, Ιωαννίκιος, Κίναμος, Κουστοχέρης, Αλιάντρης, Μαρουλιός, Μαυριανός, Μηνάς, Μουσούρης, Μελεμεντζής, Σιρβιτάνης, Θεοφύλακτος, Βάρδας, Φωκάς ο Νικηφόρος, Πετροτράχηλος, Πορφύρης, Κωνσταντής, - Κωνσταντάς, Σκληρόπουλο ή Συριόπουλο, Αρέστης, Αζγουρής, Τσαμαδός και πάρα πολλοί άλλοι.
Βιβλιογραφία
1. Κίμωνος Εμμανουήλ Πλακογιαννάκη - Δημόσιος και ιδιωτικος βίος και πολιτισμός των Βυζαντινών - Εκδοτικός οίκος ΚΥΡΟΜΑΝΟΣ.
2. Σοφοκλής Γ. Δημητρακόπουλος - Ιστορία και δημοτικό τραγούδι - ΠΑΡΟΥΣΙΑ.
3. Γ. Κορδατου - Μεγάλη ιστορία της Ελλάδας - Τόμοι VII, VII, - Εκδόσεις 20ος ΑΙΩΝΑΣ.
4. ΝΕΩΤΕΡΟΝ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ "ΗΛΙΟΥ" Τόμοι 2, 6
5. Γ. Κορδάτου - Ακμή και παρακμή του Βυζαντίου - Εκδόσεις ΜΠΟΥΚΟΥΜΑΝΗ.
6. Ν. Πολίτου - Περί του εθνικού έπους των νεωτέρων Ελλήνων.
7. Ν. Πολίτου - Εκλογαί από τα Τραγούδια του Ελληνικού Λαού.
8. Επίσης από διάφορα βιβλία της σειράς "ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΟΙΗΣΗ" των Εκδόσεων ΧΩΡΟΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΣΙΚΥΩΝΙΟΣ.
9. Κωνσταντίνου Γ. Μάρκου - Ακριτικά δημοτικά τραγούδια - Α΄ τόμος - ΠΑΡΟΥΣΙΑ
Φαίδων Αλκίνοος
Συγγραφέας - ποιητής - στιχουργός
(αναδημοσίευση από το περιοδικό Ίαμβος
για τους αναγνώστες της στήλης)κυπροσ.jpg


Περιεχόμενο


Γενικά, τα ακριτικά τραγούδια διακρίνονται από τα πλούσια χαρακτηριστικά του δημοτικού τραγουδιού και ιδιαίτερα για την πνοή τους, την ηρωική και πολεμική αναφορά τους, την πυκνότητα αλλά και τη λιτότητα του λόγου καθώς και για την πλαστική τους δύναμη. Κύριος στόχος τους είναι η έξαρση της τιτάνιας προσωπικής λεβεντιάς που στο στόμα του ελληνικού λαού γίνεται τραγούδι - θρύλος. Αποτελούν έκφραση εν προκειμένω της τιτάνιας αντιπαλότητας του Βυζαντίου κατά των βαρβάρων και του αγροίκου χαρακτήρα των Αράβων και κάθε άλλων επιδρομέων ως παρασιτικών στοιχείων της Αυτοκρατορίας.

Συνέπεια των παραπάνω είναι οι ήρωες αυτών των τραγουδιών να παρουσιάζονται σαν άτομα εξαιρετικής ανδρείας, συχνά με υπερφυσικές δυνατότητες και διαστάσεις: επιδεικνύουν πολεμικές ικανότητες από μικρή ηλικία και είναι σε θέση να κατατροπώσουν μόνοι μεγάλα στρατεύματα. Τα κατορθώματα των ακριτικών ηρώων παρουσιάζουν διάφορες μορφές: Στο Άσμα του Αρμούρη ο νεαρός ήρωας, ο Αρέστης, γιος του Αρμούρη, κάνει έφοδο στο στρατόπεδο των Σαρακηνών για να ελευθερώσει τον αιχμάλωτο πατέρα του, εξοντώνει τους εχθρούς και προκαλεί τον θαυμασμό του Εμίρη για το θάρρος και την αποφασιστικότητά του, με αποτέλεσμα ο Εμίρης να του προσφέρει ως σύζυγο την κόρη του. Στο τραγούδι Των γιων του Ανδρόνικου ο ήρωας (γιος του Ανδρόνικου) γεννήθηκε στην αιχμαλωσία, αφού οι Σαρακηνοί σε μια επιδρομή απήγαγαν την έγκυο μητέρα του. Σε πολύ νεαρή ηλικία νίκησε σε αγώνισμα τους Σαρακηνούς και δραπέτευσε για να βρει τον πατέρα του. Σε άλλα τραγούδια εμφανίζεται το μοτίβο της αρπαγής μιας κοπέλας από τους Σαρακηνούς και της απελευθέρωσής της από τον άντρα της. Ο ήρωας σε πολλά από αυτά είναι ο Διγενής Ακρίτας, αλλά υπάρχουν και παραλλαγές με άλλους ήρωες, όπως το μικρό Βλαχόπουλο. Τέλος, μεγάλη ομάδα τραγουδιών είναι αυτή που εξιστορεί τον θάνατο του Διγενή μετά την μάχη με τον Χάρο.

Εκ του περιεχομένου τους όσα πολεμικά ή ηρωικά, δημοτικά τραγούδια έχουν συγγένεια θέματος ανήκουν σε μια ενότητα ή σύνολο που αποκαλείται κύκλος (ακριτικών τραγουδιών). Διακρίνονται δύο τέτοιοι κύκλοι, ο κύκλος γνησιότητας και ο κύκλος διασκευών. Εν προκειμένω ο πρώτος κύκλος φέρει το όνομα του Διγενή ακρίτα. Λόγω δε της μεγάλης ποικιλίας των ακριτικών τραγουδιών προέκυψε το ακριτικό έπος του οποίου κύριο πρόσωπο είναι ο Διγενής. Σημειώνεται ότι σε όλες τις παραλλαγές και χειρόγραφα παραμένει απροσδιόριστος ο χρόνος καταγραφής τους.

Απόσπασμα από ακριτικό τραγούδι

Το παρακάτω απόσπασμα προέρχεται από το Άσμα του Αρμούρη (κατά την έκδοση Αλεξίου), στ. 85-98
  • Και συγκροτά τον πόλεμον καλά και ανδρειωμένα. τας άκρας άκρας έκοπτεν και η μέση εδαπανάτον. Μα τον κυρ Ήλιον τον γλυκύν, μα την γλυκέαν του μάναν, όλη μέρα τους έκοπτεν την άνω ποταμίαν και όλη νύκτα τους έκοπτε την κάτω ποταμίαν. Έθεσεν και αποθέσεν τους, κανένα δεν αφήκε. Απέζευσε ο νεώτερος να τον βαρήση ο αέρας και ένα σκυλίν, Σαρακηνός, σκυλίν μαγαρισμένον, εγκρύμματα τον έβαλεν και επήρε του τον μαύρον, επήρε του τον μαύρον του, επήρε τον ραβδίν του. Μα τον κυρ Ήλιον τον γλυκύν, μα την γλυκέαν του μάναν σαράντα μίλια τον εδίωχνε πεζός με το λουρίκιν και άλλα σαράντα τέσσαρα πεζός με τα γονάτια. εκεί τον εκατέφθασε εις της Συρίας την Πόρταν και εβγάνει το σπαθίτσι του και επαίρνει του το χέριν.

  • Μερικές πληροφορίες για τον Δηγένη Ακρίτα:
  • Ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας είναι ο γνωστότερος από τους ήρωες των ακριτικών τραγουδιών και πρωταγωνιστής ενός έμμετρου αφηγηματικού έργου του 11ου-12ου αι., το οποίο είναι γνωστό ως Διγενής Ακρίτης ή Έπος του Διγενή Ακρίτη. Σύμφωνα με τον μύθο ήταν ένας από τους Ακρίτες, τους φρουρούς των Βυζαντινών συνόρων και απέκτησε το προσωνύμιο Διγενής εξαιτίας της εθνικής καταγωγής του: η μητέρα του ήταν κόρη βυζαντινού στρατηγού και ο πατέρας του εμίρης από την Συρία. Σε μία από τις διασκευές του έπους αναφέρεται ότι ήταν σύγχρονός του Αυτοκράτορα Βασίλειου, αλλά δεν είναι δυνατό να διαπιστωθεί με βεβαιότητα εάν πρόκειται για τον Βασίλειο Α' ή τον Βασίλειο Β΄, γνωστό ως .Βασίλειο Βουλγαροκρόνο. Πρόσωπα και τόποι που αναφέρονται στο έπος μπορούν να ταυτιστούν με ιστορικά στοιχεία του 9ου και του 10ου αι., όπως οι πρόγονοι του εμίρη, πατέρα του Διγενή, που ενδέχεται να ταυτίζονται με προσωπικότητες του παυλικιανισμού, αλλά αυτά τα ιστορικά στοιχεία μέσα στο έπος δεν συνδέονται μεταξύ τους με αλληλουχία που να συμβαδίζει με τα ιστορικά γεγονότα, και επιπλέον το ιστορικό υπόβαθρο του 9-10ου αι. έχει εμπλουτιστεί με στοιχεία των επόμενων αιώνων (11ου και 12ου), επομένως δεν είναι εύκολο να εξαχθούν συγκεκριμένες πληροφορίες για το ιστορικό περιβάλλον στο οποίο τοποθετείται η ζωή και η δράση του Διγενή.

  • Μερικές πληροφορίες για το <<Έπος του Διγενή Ακρίτα>>:
  • Το έμμετρο αφήγημα του Διγενή Ακρίτη είναι το παλαιότερο λογοτεχνικό γραπτό μνημείο της δημώδους ελληνικής μεσαιωνικής γλώσσας, το οποίο έχει θεωρηθεί ως το έργο που σηματοδοτεί την αρχή της νεοελληνικής γλώσσας. Εξιστορεί την καταγωγή του Διγενή, τα παιδικά του χρόνια, τα ηρωικά κατορθώματά του και τον θάνατό του.(By tania98)